۱۳۹۷ تیر ۱۴, پنجشنبه

پشه یې / پشایې / پا اچا ایې (احمد جان « ماڼو» )

پشه یې / پشایې / پا اچا ایې
د( پا اچا ایې – پا چا یې – پیسا اچا ایې .......) د نامه
دپیدایښت
زمانه

دپشه یې ژبې دنامه  دمانا په اړوند ځینو کورنیوو اوباندنیوو ښاغلو څیړونکو ، پوهانو اولیکوالانو خورا ښې اوزړه پوری څیړنې اوپلټنې کړیدی .‌دانوم یې په رنګارنګو ډولونو لیکلی اومعنی کړی یې دی . چی ، یونیم تعریف اوتوضیح یې تر یوحده اساس اوبنیاد لري . خو ، ځنی داسی تعریفات شته دی چی، دعلم ،منطق او د ادبي اصولو څخه وړاند ی پوره بی خونده اوغرضي شانته دي !  دا په دی خاطر چی ، دا لرغونې آریایې ژبه خورا پراخه په ادبياوعلمي انډیو بار دهند و اروپایې ژبو موراو انا ده نو، مور دخپلو بچو په نیمګړو اداګانو ښه پوهیږي.
ښاغلوپشه یانو د پشه یې ژبې خاوندانو د پشه یې ژبې ویوونکو، څیړونکو او لوستونکو ته !

 په دی څیړنیزې لیکنه کښی غواړم دلرغونې آریایې دهندو اروپایې ژبو مور یا نیا ( پشه یې – اریک ) داصلي نامه ، شکل ، معنی ،مفهوم اود هغه وخت پهاړتیاوواو د نامه د پیدایښت ،څرنګوالي راټوکیدو ،  رابرسیره کیدو ، مینځته ته راتلو، رواجیدلو په اصلي عواملو  اوعلتونو په علمي ،منطقي اوادبي اړخ وغږیږم اودهغې په اړوند خپل نظر ښاغلو ژب پوهانو ،ادب پوهانو ،لیکوالانو ،شاعرانواود پشه یې ژبې ویوونکو اومینه والو ته ، دیوه تاریخي ،ادبې ویاړاویادون په توګه ورسره شریک کړم .
 پشه یې نوم دتاریخ په اوږدو کښی دڅیړونکو ، لیکوالانو اوتاریخ پوهانو له خوا په مختلفو شکلونو لیکل شوی لکه : پسا چه ، پشه یې ، پاشا ، پیسا چه ، پیسا اچه ............. اوښایې په ډیرو نورو شکلونو سره هم لیکل شوی وي، چی لا تر اوسه به ښاغلو څیړونکو لاس ته نه وي رسیدلی!
په دی اړوند د پشه یې ویکیپیدیا په کورورننوځو اوګورو، چی څه وایې !
طایفه پشه‌ای یکی از اقوام اصلی ۱۱ قبایل آریانا کهن بوده دارای زبان به نام پشه ئی می‌باشد. کلمه پشه یی شکل تحول یافته یک نام خیلی قدیمی یعنی حدود دو نیم هزار ساله است که در ادوار مختلف به نام‌های بها شه یا بهشه پیشه چه یا پیشاچی، پشاوی، پاشایی، پشه یی، پشیی، پشئی و پشه‌ای ثبت گردیده. تا اکنون در مورد وجه تسمیه پشه ئی نظریات وجود دارد که این نظریات قریب به واقعیت به نظر می‌رسد که قرار ذیل است:
1.     . پشه یی از کلمه بهاشه گرفته شده که پانینی از آن نام برده و زبان سانسکریت را به وجود آورده است، وبهاشه، بهاش ویا باش در زبان پشه یی لفظ را می‌گویند.
2.     . برخی پشه یی را مأخوذ از پشاثه یا پشاچه می‌دانند که دیو و نیز گوشت‌خوار معنا می‌دهد.
3.     . عده یی به این نظر اند که پشه یی از پشی گرفته شده که مستحکم و قوی معنی دارد، زیرا در زبان پشه یی دیوار و نیز قبرغه را می‌گوید که هردوی آن مستحکم و قویست.
4.     . برخی می‌گویند که در زمان‌های خیلی قدیم شاهی از این مردم بود که بعدها همه این مردم و زبان آن بنا بر ارتباط قومی و لسانی به آن شاه به نام پاشایی نامیده شده‌اند. زیرا در گذشته‌هاشاه را (پاشا) می‌گفتندو به مرورزمان بنابر همین ارتباط پاشایی، پشایی و پشه یی نامیده شده‌ . ګرفته شده از ویکیپیدیای ( پشه یې ).

په هر حال ، د ۲۰۱۸ عیسوي کال ، د مورنۍ ژبې نړیوالې ورځ د لمانځلو  په ویاړما د ( کمون ) لرغونې ترکیبې نوم دلرغوني ( پشایې ، پشه یې ، پاشا یې ، پپسا چه ،پاچایې ....)ژبې د دووکلمود(کم = لږ) او د(ونیک = وریشل ؛ ریسیدن ) له مصدر دمفرد مخاطب امري فعل ( ون ) څخه د (کم + ون = ( کمون ) په اړوندیوه تحقیقي مقاله لیکلې وه ، پههغه علمي سیمینار کښی چی ، د دنمارک هیواد د (سنوبورګ ) په ښار کښی (افغانستان ملي تحریک) ګوند لخوا جوړ شوی وو،  برخه والو ته وړاندی کړه چی ، نوموړې مقاله د تاریخي ، علمي ، منطقي اوعلمي ، ادبي او دوخت د اجتماعي ضرورت اوارزښت له مخې خورا زړه پورې وه چی ، د ( کمون ) دنامه دپیدایښت اود بشر د تاریخي ژبني اوټولنیزپرمختګ ضرورت  ورکی له ورایه څرګند وو ، معلومات ورکړل شوي وو ولوستله .
اوس ددی وخت را رسیدلی ، غواړم د نني مروج (پشه یې ) نامه په هکله ، چی یولرغونې آریایې نوم دی اونن سبا د پشه یې ژبو، په شفاهي ادب او د پشه یې ژبې ، د ادب دخاوندانو ادیبانو ، شاعرانو اولیکوالانو له خوا په پراخه کچه په لیک لوست کښی ځانګړی ځای او مقام لري استعمالیږي .
 ( پشه یې ) ،زمونږ دګران هیواد افغانستان د یوهلرغونې آریایې ملیت ژبه اوپه خلکویې هم دژبې اطلاق کیږي ، چی هیوادوال اونړیوال یې خلکو ته (پشیان ) او ژبې ته یې (  پشه یې – پشایې ) وایې . په اوسنۍ زمانه کښی په همدی نوم شهرت لري !

زما په آند اوپوره باور ننی مشهور(  پشه یې – پشایې ) نوم دلرغونو زمانو څخه رانیولې تر ننه شتون لري ،خودزمانې په تیریدو  کله ناکله یې شکل اوبڼه دځینوساکنواوغږیزو تورو په ورته اونږدی حروفو اوړي را اوړي اوداصلي شکل څخه توپیر پیدا کوي اوپه نوې بڼه راڅرګندیږي ،چی په دی صورت کښی یې معنا اومفهوم هم بدلیږي ، زما په کلکه عقیده اوباور اودعلمي تحقیق اوڅیړنې پر بنیاد،د (پشه یې – پشا یې ) ننی نوم دلرغوني نوم ( پا اچا ایې ) دنامه څخه په ( پشه یې – پشا یې ) نوم اوښتی دی ،په لاند یني علمي اومنطقي دلیل ؟!.
د( پا اچا ایې ) ترکیبي نوم کله ،څه ډول ، دبشري تکامل په کوم پړاو کښی وټوکید ،زمانه اوټولنیزه اړتیا یې څه وه؟ :
(پا اچا ایې ):دا یو لرغونی ترکیبي نوم دی چی ، له دریووځا نګړو ( پشه یې – پشا یې ) مصدرونو : [ پیک =تلل  ( رفتن ) ؛ اچیک =راوړل ( اوردن ) ؛ اییک + راتلل ( امدن )]د ګردان په امري افعالو کښی شتون لري تر بحث اوڅیړنې لاندی راولم .
دا ، چی د نوموړو مصادرو ګردان دمقالې دلیکنې د اوږدوالي اودلوستونکوو دستړتیا سبب کیږي ورڅخه تیریږم اودنوموړو دری ګونو مصدرونو د امري افعالو[ پا = ځه ، ولاړشه (برو ) ؛ اچا = راوړه ( بیا ر ،  بیاور) ؛ ایې = راشه ، راځه ( بیا ،برګرد) ] څخه چی، د ( پا اچا ایې ) ترکیبي نوم ، ورڅخه  په لاس راځي ،تر بحث او څیړنې لاندی راولم  .
په دی څیړنه کښی غواړم چی ، د نني مروج ( پشه یې – پشا یې ) د نامه اصلي ، لرغونې او تاریخي ریښه راوڅپړم ، ښاغلو لوستونکو ،څیړونکواود پشا یې ژبې ویوونکو عزیزانو ته یې بربنډه کړم چی ، د نني مروج (پشه یې – پشا یې ) ترکیبي نوم اصلي ریښه کومه ده ، موریې چیری اود بشري تاریخ په کوم پړاو کښي زږیدلی لومړنې نوم یې څه ډول وواو ورکښی کومه معنا اومفهوم نغښتی وو او ولی یې ننې شکل ( پشا یې – پشه یې ) دی !؟
اوس ، غواړم د پورتنیوو دری ګونو (پشه یې ) مصدرونو امري افعال د پښتو ؛ دري ، فارسي معنا ګانو سره یوځای ولیکم . ترڅو د نني مروج ( پشه یې - پشایې) لرغوني تاریخيټولنیز
نوم دپورتنیوو په لاس راغلو امري افعالو په یوځای نوشته کیدلوسره چی ، څه ډول شکل اوبڼه لري دنامه اصل کوم یودی ! ؟ اوپه کوم ډول زمونږ لاس ته راځي تربحٍث اوڅیړنۍ لاندی یې راولم !
محترمو لوستونکو اوڅیړونکو ! دلاندینۍ توضیح اوتشریح څخه دا په ډاګه څرګندیږي چی ، دانساني اشتراکي ژوند په زمانه کښی خلکو خپله ژبه لرله اوپه یوه شریکه اومشترکه ژبه یې یودبل سره خبرې کولې . دشریکې ژبېاودیوشان کلتور اوفرهنګ خاوندان وو اودهغه وخت په کوچنیوو (کمونونو- کورنیوو- ډلګیوو ) کښی ، چی دوی یودبل سره په نږدی ګاونډ کښی ژوند کاوه ، تولیدي وسایل او افزار یې شریک اوټولو په شریکه کار کاوه اوپه خپلو شریکو وسایلو یې لاس ته راوړي محصولات دخپل ژوند د بقا په خا طر په مساوي اوبرابر ډول ویشل ، تقسیمول اوله یوه شریک سنګره ،دخپلو ګټو او منافعو څخه ساتنه او پالنه کوله اود طبعي دښمن په وړاندی یې دځپل ځان اودنورو کمون والوڅخه په شریکه دفاع کوله، مانا داچی ، دهغه وخت اوسیدونکو وګړوخپل مینځيدراکړې ورکړې ،خبرو اترو دیو اوبل دپوهاوي ، درناوي، مشترک دود ، دستور،رواج او پرته له شک اوتردیده ، یوه شریکه ژبه هم درلوده .
نو ! دهغه وخت د ګډ ژوند (کمون) شریکه ژبه ، به کومه وه !!؟
زما په اند او پوره باورد ( پا اچا ایې ) ښکلی اوښایسته نوم د بشرد شریک او خوندور ژوندد لرغونيزمانې دسباوون دپیل څخه لا دمخه  د (پا اچا ایې ) ترکیبي نوم د ( پا اچا ایې – پشه یې ) ژبې دادب  یوښکلې ځلاند ،ارزښتناک بریښیدونکی ترکیبيغمې وو اودهماغه وخت څخه را په دی خوا د ( پا اچا ایې ) ژبې د ادبې ارزښت اوقوت له مخې چی ، دانن یې هم لري ،هند او اروپایې ژبو په کهول په پوره قوت ورننوتی اوزمونږ تر ننيعصراوزمانې پورې یې ځان را رسولې تر بحث اوڅیړنې لاندی راولو.
داچی ،د (کمون ) نوم د ننۍ  مروجې ( پشه یې – پاشایې ) ژبې اود پرون ( پا اچا ایې ) ژبۍ څخه جوړ شوی ترکیبي نوم وو او دی ؛همدا شان ( پا اچا ا یې– پشه یې ) نوم هم مونږ ته دا پوره په ډاګه کوي چی ، (پا اچا ایې ) نوم دکمون په دوران کښی دخپلوښکلوو مصادرو اوافعالو سره شتون درلوده او د نوموړې ژبې ژوندې ادبي نوم وو، په هماغه وخت اوزمانه کښی دوګړو ترمینځ یودبل سره دوینا ،حاکمه دکلتور اوفرهنګژبههم ، همدا ننۍ  (پشه یې ـ پا اچا ایې ) ژبه وه .
پرته له کوم شک اوتردید ( پا اچا ایې ) نوم دخپلې خوږې ( پشه یې – پا اچا ایې ) ژبې ترکیبي نوم دی چی، دپشه یې ژبې په شتون اطلاق کیږي .
ښاغلو پشا یانو او لوستوونکو دپام وړ ! : مونږ اوس د (پا اچا ایې ) ترکیبي نوم د مینځ تهراتګ ، زمانه ، جوړښت او څرنګوالی په لاندی توضیح اوتشریح کښی ښکاره کوو .
- پښتو امري ماناګانی یې :(ځه + راوړه + راشه = ځه راوړه راشه )يا ( لاړ شه + را یې وړه + راځه = لاړشه راییوړه راځه ) یا ( ورځه راشه ، راځه = ځه (ولاړشه) راوړه (رایېوړه )راشه (راځه) .
اوس له پورتنیوو په لاس راغلو د پشه یې ژبې امري افعال، په  پښتو اودری  ژبو اړوو او ورڅخه جملې جوړوو :

۱- پشه یې بڼه یې :
-  پا + اچا + ایې !
۲ - پښتو :
ځه  راوړه راشه !لاړ شه ، رایېوړه ، راځه
۳ - دری :
برو، بیاور، بیا،برګرد! بیاور- بیا، برګرد!
 (پا اچا ایې = ولاړشه  رایېوړه راځه = برو بیاور برګرد ).
دنوموړۍ توضیح اوتشریح څخه دا ښکاره څرګندیږي چی ،د بشري ټولنې د نوې زمانې (غلامۍ ) دعصر دحاکمیت اومحکومیت د رامینځته کیدو مرحله په پیل کیدو ده . یعنی حاکم اومحکوم کارفرما اوکارګر ،بادار اودمزدور نومونه د (کمون – شریک ژوند) دعصر په پای اودغلامۍ دوران د پیل پهدرشل کښی راڅرګندیږي .
زما په باور دا نو هغه وخت دی چی ، ځنې هوښیار دکمون دزمانې مشرانوچی ، شریک لاس ته راغلي محصولات به یې ، پر ټولو مساوي برابر او یوشانته ویشل ، دخپلې هوښیارتیا له برکته ، په ورو ورو ځنې ناتوان دکمون کسان چی ، په لومړي سر کښی د ټولو دکمون داوسیدونکووسره په یوشان له مساوي حقوقوقو برخه من وو ، دخپلو شخصي ګټو اوموخو په خاطر یې غولوي اوځنې شریک تولیدي وسایل او افزار خپلوي اوبیا وروسته یې په خپله ګټه په کار اچوي .
 زما په اند ښه اوڅرګنده بیلګه یې زمونږ په هیواد کښی همدا اوسني ،نني زمونږ دهیواد زورواکان ، ټوپک ماران دزر او زورخاوندان هماغه دبشري لومړني کموني شریک اوبرابر ژوند دښمنان دي چی ، دجهاد دکلونو په اوایلو کښی یې زمونږدهیواد اوهیوادوالو د ازادۍ ، عزت ،پت ،غیرت سولې اوټیکاو په نامه د نړیوالو هیوادونوچی ، په ظاهره دوستان خو، په عمل کښی زمونږ دهیواد اوخلکو قسم خوړلي دښمنان وو.تش په نامه  دخیریه موسسو له خوا دبشري مرستو په نوم مرستې تر لاسه کولې ، دغو شیطان صفتانو هوښیارو مشرانو هماغه شان چی ، په لومړني ټولنیز انساني ژوند (کمون ) کښی تر سره شوي وو ، دوی ترسره کړل . دمشر دنامه څخه یې ناوړه استفاده وکړه ، په اصطلاح بشري مرستې یې په خپلوناولو لویو خیټو اونسونو کښی وردننه کړل ، ناوړه ویش یې وکړدخپلو ارماني ملګرو دکونډو رنډو ، وطنپرستانو، ازادي خواهانو،معیوبینو دخواروزارو کونډو رنډو څخه یې دمشر په نوم ، هرڅه غلا کړل ځانونه یې تر غاښو ماړه اومسلح کړل . هماغه د ( پا اچا ایې ) = (لاړ شه ،راییوړه ،راځه ) دغلامۍ اوبردګۍ درامینځته کیدوشعار یې زمونږ پر ټولنه عملي کړ. ( ځانته یې جنتي اونوروته یې دوزخي ژوند ) را جوړ کړ.
له پورتنۍ توضیح اوتشریح څخه دا پوره جوته اوښکاره شوه چی ، زمونږ د ننۍ ( پشه یې ) ژبې اصیل اوپخوانۍ نوم دبشري اجتماعي شریک ( کمون) ژوند په دوران کښی چی ، دخصوصي مالیکیت د رامینځ ته کیدلو پیلامه را په ګوته کوي اودا ورڅخهجوته کیږي چی ، د (پا اچاایې = ولاړشه ،رایېوړه ، راځه )لرغونۍ ترکیبي نوم چی،مطلقآ امري صیغه لري ، لکه یو ټولواک ، حاکم ،قوماندان ، سرمایه دار ،مطلق العنان ،جابر او ظالم چی، هرڅه غواړي اوهرڅه شی چی یې ، زړه وغواړي تر سره کوي یې اودخپل امر اود کړو په وړاندی موانع نه ویني معنی اومفهوم افاده کوي نوموړی د (پا اچا ایې ) ترکیبي نوم، په هغه وخت کښی رازږیږي ، رواج مومي اوپه ورو ورو د ژبنيز تکاملي قانون په بهیراوجریان کښید غږیزو اوساکنو تورو د یو او بل پر اوښتون اویا دله مینځه تلواویاهم دساکنو تورواو مشابه حروفو چی ،یو اوبل ته ورته ، شریک اونږدی مخرج ولري یوپربل اوړي رااوړي اوپه لومړني اصیل نامه کښی یې شکلي اولفظی تغیرات اوحتی په معنا کښی یې هم بدلونونه څرګندیږي  .
ګرانو پشه یانو ، ښاغلو ژب پوهانو،تاریخ پوهانو اوڅیړونکو دپام وړ !
 ننۍ مروج ( پشه یې ) نوم نن سبا زمونږد هیواداونړیوالو په ادب کښی ژوندی دی . دنامه دمعنی اوشکل په اړوند هم پوهانو زړه پورې پلټنې کړیدي ،ښه بیلګه یې پورتنۍ دپشه یې ویکیپیدیا توضیح اوتشریح ده چی ،ترننه یی زمونږ په آریایې ژبنیز چاپیریال کښی خپل ځان ساتلیاو ترمونږ یې ځان رارسولی اولا تر ننه په قوت سره زمونږ په آریایې ادبیاتو کښی شتون لري .
په دی برخه کښی غواړم په علمي اودیالیکتیکي بنیاد دا ثابته او په ډاګه کړم چی ،زمونږ دننۍ مروجې ( پشه یې ) ژبې لومړنیپه طبعي ډول جوړ شوی اورامینځ ته شوی نوم ، (پا اچا ایې ) دی نه ( پشه یې ) !؟ د(پا اچا ایې ) نوم دلرغوني تاریخ په اوږدو کښی کله په یوه نوم او کله هم په بل نوم یادشوی اودزمانې په تیریدو ورو ورو داصلي شکل څخه یې وړاندی وتې اوننی ( پشه یې  - پشایې) نوم اوشکل یې خپل کړی دی ، که نه نو اصلي نوم یې (پا اچا ایې ) دی کوم چی ،مخکښی توضیح اوتشزیح شویوه څټه اویو بنیاد لري اونن سبا ورته ( پشا یې – پشه یې ) وایې .
په علمي او ادبي انډیو بارلرغونې ( پا اچا ایې = پشه یې ) چی،تر مونږ یې ځان را رسولی، په اړوند یې دنړۍ اوکورنیو محقیقینو څیړنې ترسره اود( پا اچا ایې ) نوم یې په مختلفو لهجو لیکلی اومعنی کړی چی ، دهغویو په ډله کښی ما هم ، دانوم په علمي اوادبي دلایلو څیړلی اوننی مروج (پشه یې– پشا یې ) مورنۍ نوم د(پا اچا ایې – پاچایې )په نوم نوموم !
ښاغلولوستونکو ، ژب پوهانواومينه والودقناعت او پشایې ژبې دلرغونتوب اواصالت په خاطردا د( پا اچا ایې = پاچا یې = پاشایې = پشه یې ) نومونهیودبل پسی په ژبنیز علمي بنیاد څیړم توضیح اوتشریح کوم یې تر څو په نوموړوو نومونو کښی مشر اوکشر وپیژنواوهم هغه بدلونونه چی، یودبل پسی په نوموړي اصلي ترکیبي (پا اچا ایې ) نامه کښی دزمانې په اوږدوکښیورپیښ اوڅرګند شوي ،دحروفو په تغیراوتبدیل کښی ننې مستعمل،رسمي اورواجي ( پشه یې – پشایې )نوم توضیح اوتشریح کړم چی، په څه ډول د (پا اچا ایې)نوم ، دخصوصي مالیکییت (غلامۍ) په دوران کښی وزیږیداو وروسته له هغې  په څه ډول  نامه کښی بدلون رامینځته شوی توضیح اوتشریح کړم :
مخکښی مو ولوستل چی ، (پا اچا ایې ) نوم د نوموړې ژبې د دریوو ځانګړو مصدرونو (پیک – تلل = رفتن )؛ (اچیک – راوړل = اوردن )؛ (اییک – راتلل = امدن) دامري افعالو ( پا = برو)؛ (راوړه= بیار) ؛ (ایې = بیا ) څخه جوړ شوی دی لکه :
( پا اچا ایې – لاړ شه راوړه راځه = برو بیار بیا ).
دژبې دقانون له مخې کله کله دلفظي اسانتیا په خاطر صداداره (غږیز) توري په خپلومینځو کښی یوپربل اوړي یا هم حزفیږي یا داچی ، یوشانته خوا په خوا راغلي دوه غږیز (صدادار)توريلکه ، دوه  الفا (ا ) په یوه حرف اوړي چی، ښه بیلګه یې همدا د (پا اچا ایې ) نوم دی چی، دوه خوا په خوا راغلي غږیز حروف یې په یوه مشابه حرف اوړي اودنامه بڼې اوشکل ته تغیر ورکوي ! لکه :
(پا اچا ایې ) دلته د (پا ) ، (اچا) او ( ایې )په امري افعالو کښی که، مونږ د (اچا ) اود (ایې ) امري افعالو د (ا – الف ) توری حزف اوله مينځه یوسوو ورڅخه ( چا او یې ) یعنی (چا یې ) لاس ته راځي . اوس که ، مونږ د ( چا یې ) لاس ته راغلي ترکیبي نامه په سر کښی د ( پا ) امري فعل ولیکو، ورڅخه د ( پا + چا + یې = پا چا یې ) ترکیبي نوم په لاس راځي . یعنی داچی ، د غږیزو تورو په حزف او اوښتون سره دلرغوني ( پا اچا ایې ) ترکیبي نامه څخه د  ( پا چا یې )  نوم په لاس راغی . اوس دژبې دقانون په اتکا د ( یې  = راځه = بیا ) د لومړنۍ د (ي) غږیز توری د (ه) په توري ولیکو ورڅخه ( هي ) لاس ته راځي چی ، په دی صورت کښی د (پا چایې ) دنامه څخه د(ه) توري په اوښتلوو، ورڅخه ( پا چاهې) جوړ شو . همدا شان که ، د (پا چاهي ) نوم د (چ) ساکن توری په بل ورته اونږدی ساکن توري د( ش) په توري واوړي ورڅخه ( پاشاهي – پشا یې – پشه یې .......) ننی (پادشاهي – پاچایې ) ترکیبي نوم په لاس راځي .
دوستانو ! مخکښی مو ولوستل او ومولیدل چی ، د( پا اچا ایې ) ترکیبي نوم په ځانګړو مصدرونو کښی د لومړني انساني مشترک ژوند (کمون ) په دوران کښی شتون درلود اودهماغه وخت اوزمان دژوندیوو خلکو دژوند اوروزګار ژبه وه اوخلکو ورباندی خبرې کولې چی ، ننۍ ( پشه یې ) ژبه ورباندی لا په هماغه زمانه کښی بډایه اوسینګاره وه خو، کله چی ، دخصوصي مالکیت عصر یعنی د(غلامۍ – بردګۍ ) زمانه رامینځ ته کیږي ورسره جوخت نوی د ( پا اچا ایې )  دحاکمیت ، بادارۍ ،خان خانۍ اوننې مشهور د (پاچاهي ) نوم هم ، دخپل معنی اومفهوم سره هماغه وخت کښی رازږیږي !
پاتی دی نه وي ، ننی د (پاچا - سید) نوم داسلام ددین دخپریدا څخه لا دمخه په پشه یې ادبیاتو کښی یو ترکیبي ، ژوندی  نوم وواودځانګړو پشا یې مصادرو مستقل افعال وو ، مروج وو او شتون یې درلود .
کله چی ، اعراب د اسلام دعصر په لومړیوو کښی د اسلام  دین دخپرولو په منظور ،زمونږ نني هیواد جغرافیې ته راغلل د ( پاچا )‌ نوم یې دځان سره نه درلود ، وروسته کله چی ، زمونږ دهغه وخت نیکونوداسلام دین ومانه او مسلمانان شول ځینو اعرابو کورنیووځانونه تر نورو معتبر دامتیاز خاوندان داحترام وړ پرنورو پوه ،دانا ، نازولي ، اولاد رسولد حضرت محمد (ص) له کهول ګڼل نو، نوو مسلمان شوو،زمونږ نیکونو پشه یانو هم دخپلې پخوانۍ عقیدې او باور له مخې اود (پا اچا ایې ) دترکیبي نامه دمعنی او ورکښی دنغښتي مفهوم په خاطر ، هغو ته د (پا چا ) اعزازي نوم اولقب ورکړ چی ، لا تر ننه یې د (پاچا ) په نوم یادوي ،دانوم هم  د پشه یانو په ژبه کښی لا دلرغونو زمانو څخه شتون لري . ځو ، دپا چا نوم زمونږ دهیواد په ختیځ کښی دسعاداتو خلکو دپاره په کار وړل کیږي .
پاتې دی نه وي چی ، د پاچا ( ټولواک ) ، پاچاهي ( ټولواکي ) نومونه هم ،دپشه یې ژبې د ( پا اچا ایې ) دافعالو څخه سر چینه اخلي اودخصوصی مالکیت ( پاچاهي ) سیستم دجوړیدو ، راټوکیدو ، خوریدو ، رواجیدو مرحله ورڅخه راڅرګندیږي!
ښاغلو لوستوونکو ! هره ژبه دخپل پیدایښت دپیله را نیولې تر زړښته رنګارنګ پړاونه وهي ورځ تر بلې وده کوي ، خپل ټول طبعې معین منزلونه ترسره کوي ، ورکښی نوي علوم زږیږی او مخ په وده وي ،ژبه نوي ابعاد مومي ، لغاتونه یې زیاتیږي ورسره دیکشنری ګانی هراړخیزې سترې او ورځ تربلې لویږي اوغوړیږي . دبشر دلوړښت اوهوښیارئ له کبله نوي اکتشافات رامینځته کیږي نوي پرمخ تللي وسایل اوافزار جوړیږي ژبې ته نوي لغاتونه ورننوزي اوژبه لابشپړه کیږي . په ورو وروهراړخیزتاریخي پړاوونه وهي ،کله کله یې تلفظ ،شکل اومعنی هم بدلیږي نوي بڼه اونوی تعریف او نوی تلفظ پیدا کوي اوهمدا شانکله ناکله دخپل اصل څخه وړاندی وځي چی ، ښه بیلګه یې دپوهانو لخوا پورته په دری ژبه لیکل شوی دپشه یې ژبې په اړوند د پشه یې (ویکیپیدیا ) متن یې څرګنده بیلګه ده !
ګرانو لوستونکو پشایانو او ښاغلو هیوادوالو!
( پشا یې – پشه یې ) نوم دتاریخ په اوږدو کښی په رنګارنګو دیالیکتیکونو ( لهجو ) نومول شوی ، دسل ګونو کلونو را په دی خوا ، باندیني ژب پوهان اوڅیړونکيزمونږ تاریخي هیواد ته راغلي اودلته یې زمونږ دخلکوسره په تماس کښی زړه پوری څیړنې کړي ،ارزښتمند اثار یې لیکلي ، بشري ټولنو ته یې سترهر اړخیزتاریخي خدمتونه تر سره کړي ، خپل علمي اثار یې زمونږ دهیواد په دننه په کلیوو اوبانډو کښی بشپړکړي ، د خپلوهیوادونو کتابتونونه یېورباندی ښایسته اوښکلي کړیدي ، لوړې علمي رتبې یې ترلاسه کړي ، ورسره د لوړ حیثیت او نړیوالو درناوي وړ ګرځیدلي دي !.
خو،په پوره نا امیدې سره باید ووایم چی ، زمونږ د هیواد ښاغلو پوهانو، تل دباندنیوو هیوادونو دعلماوو په تحقیقاتو، نظریاتواوڅیړنوتکیه کړې ، کوم چی ،زمونږ پوهانو، دخپلوعلمي رسالو او کتابونو په لیکلو کښی دباندنیوو هیوادونو دپوهانوله اثارو څخه په لویه پیمانه د قوي موخذونو په توګه استفاده کړې ، خپل تحقیقات یې تکمیل اوبشپړ کړي، هیوادوالو اوڅیړونکو ته یې دعلمي تحقیق په توګه دحساب وړ اوپوره علمي ګڼلي ، حال داچی ، په کور دننه زمونږ په کلیو اوبانډو کښی دقیمتي اوارزښتناکو اثارو دپنځولوامکان خورا ډیروو او دی ، دیادونې وړ مناسب کوم څه نه دي تر سره کړي !
پاتې دی نه وي چی ، (دپشه یې ، پا ا چا ا یې ) ژبې په اړوند هم پورتنی مثال  پوره صدق کوي.
نن سبا دخوشحالۍ ځای خودا دی چی ، پرونۍ اوننۍ ( پا اچا ایې ، پشه یې )‌ ځوان نسل دخپلې خوږې لرغونې آریایې له یاده وتې خوږې ،خوندورې اوپه علمي انډیوو بار د اریایانو دستر میراث ( ویدا ،ریګویدا او اوستا ) دکتابونو دلرغونو نومونو توضیح اوتشریح کوونکې
د هند وآروپایې ژبې دمور اونیا (پشایې ، پا چا ایې - آریک) ژبې دژوندي پاتی کیدلو په خاطر په تشو لاسونو پرته له هیڅ ډول ملي ، مادي اومعنوي ملاتړه شپه او ورځ هلې ځلې کوي ترڅو ، خپله خواره زاره ، لرغونې اریایې له یاده وتې دهند او اروپایې ژبو مور( پشه یې، پا اچا ایې)ژبه دمرګ په پاڼ ولاړه زمونږدتاریخي هیواد دویاړونو اوسرلوړېوژبه دحتمي مرګ اوپو پنا کیدو څخه وژغوري ورته کار کوي .
یادونه : دپورتنۍ توضیح ، تشریح اوشننې څخه دا په ډاګه شوه چی ، د (پا اچا ایې ) ترکیبي نوم د بشري شریک ژوند (کمون ) ددوران دننۍ ( پا اچا ایې – پشایې – پشه یې ) ژبو خلکو دادبیاتو څرګنده برخه جوړوي چی، دخصوصي مالکیت ( غلامۍ ) دوران د جوړښت په پیل کښی (پا اچا ا یې –  باچا یې – پاچاهي - باشاهي – پادشاهي ) دحاکم اوحاکمیت په جامه کښی ځان ښکاره کوي او وروسته بیا د ا نوم په نني نوم ( پا شه یې ، پشه یې ........) اونورو ورته نومونو اوړي اوتر مونږه ځان رارسوي . له دی توضیح اوشننې څخه دا پوره څرګده اوپه ډاګه کیږي چی ، په رښتیا سره ننۍ لرغونې اریایې ژبه (آریک – پا چا یې – پشایې – پشه یې ) دهند او اروپایې ژبو مور اونیا (آنې) ده !۱۱؟؟؟
په درنښت .
احمد جان « ماڼو» ۲۰۱۸ کال دمی ۲۰ 
شلمه . دنمارک اودنسه .

۱۳۹۷ فروردین ۱۹, یکشنبه

کمون: (احمد جان ماڼو لیکنه)

زمونږ د ګران هیواد لرغوني افغانستان بهرمیشتو،هریو دخپلې خوږې مورنۍ ژبې درلودونکواود نړیوالې مورنۍ ژبۍ دورځی لمانځوونکواودرناوي کوونکو حاضرینوته ، سلام درناوی اوښه راغلاست وایم !


دوستانو ! پوره دخوښې اوخوشحالۍ ځای دی چی ، نن ورځ اودا نیټه د یونسکو لخوا دنړیوالې مورنۍ ژبې د یادونۍ اولمانخنې په توګه منل شوې ، ترڅو مونږ اوتاسی ،هریو دخپلې مورنۍ ژبې ویوونکي دا زمونږ د میندو ،پلرونو اونیکونو ، راپاتی فرهنګي او تاریخي میراث چی ، دبشري لرغوني تاریخ په اوږدوکښی د نړۍ پرمخ دطبعیت په خاصو او ځانګړو سیموکښی ټوکیدلي زږیدلي په خاپوړو راغلې پیغلې شوې ، ثمرته رسیدلې او هرې یوې مورلوڼې را زیږولي او د خاورینې نړۍ پر مخ خپرې شوې ، په هر لور تللي ستر ستر تمدنونه یې مینځ ته راوړي دبریاوو ،ناخوالو ،خوږو ،ترخو ، لوړو ژوروسره مل دانسان دژوند په شان را لویې شوې ثمر ته رسیدلي راز راز تاوده ساړه یې تیر کړي د ژوندانه د څرنګوالي د غم ،خادۍ دیني او مذهبي رواجونواوکړنو سره مل دتاریخ جوړونکې شوې ، لکه د مورد اوربل ښایسته خوشبویه ګل په نړیوال ژبنیز بڼ کښی یې خپله ښکلا او خوشبویې دځان سره په هر لوری وړې ،ساتلې اوهغه یې دخاورینې نړۍ په هر لور خوره وره اوشیندلې ده . 

په دی خاطر چی ، د نړۍ پرمخ د مورنیوو ژبو په سمسور بڼ خزان وانه لوزي اود تس نس کیدومخه یې ونیول شي دا د نوو نسلونو په خوږو بچو ده چی ، دخپلې مورنۍ ژبې دلا ښکلا او پا یښت په خاطرهلې ځلې وکړې ترڅو،  د خپلې خوږې مورنۍ ژبۍ ادبي اوفرهنګي عظمت او لرغونې تاریخ په میړانه و ساتي او راتلونکو نسلونو ته یې د ښکلي او بډای ادبي تاریخ په توګه، په میراث پریږدي او د ننیو پرمختللوعلمې وسایلو  په مرسته ژوندۍ پاتې اوعمر یې لا اوږد اود ژبو بڼ ورباندی لا ښایسته او تل پاتې شي. پشایې ژبه هم یوه لرغونې آریایې ژبه ده چی ، زه یې دخپلو څیړنو په بنیاد هغه (اریک ) دهند اواروپایې ژبو موراوانا بولم . چی، په دی اړوند می یو څیړنیز کتاب ( په هند واروپایې ژبو کښی د پشایې ژبې موقف ) په نوم چاپ اوعلاقمندانو دمعلوماتو لپاره ټولنې ته وړاندی کړی ، دوهمه برخه به یې هم انشاله په نږدی راتلونکی کښی چاپ کړل شي .

ماخپل څیړنیز کارد ارواح ښاد عبدالحي حبیبي صاحب دپښتو ادبیاتو دلومړي ټوک څخه په ګټه اخیستلوترسره کړی ، مرحوم په خپل کتاب ( دپښتو ادبیاتو تاریخ لومړی ټوک) کښی پوره زیارګاللی ، یوبی ساری په علمي انډیو بارښکلی څیړنیز کتاب یې لیکلی ،د پښتو ژبې لغاتونه یې داصلي اریایې ژبې (آریک = پشایې) دلرغونوآریایې کتابونو ( ویدا او اوستا ) د زړو لغاتونو سره په پرتله کښی څیړلې اودایې ثابته کړې چی، پښتو داصلي اریایې ژبې دکورنۍ څخه ده .
  ما دحبیبي صاحب پښتو ادبیاتو تاریخ دپرتله شوو لرغونوآریایې لغاتو دڅیړنې اوپرتلې وروسته ښودلي چی ، پشه یې ژبه هماغه لرغونې (آریک = پشا یې ) ده کوم چی، لویدیز ژب پوهان یې (دهند اواروپایې ) ژبو مور یا نیا بولي همدا ډول ژب پوهانو ویلي چی ، اصلي آریایې ژبه (آریک ) د۱۴۰۰ ق ، م کلونو په شا او خواکښی مړه او له مینځه تللې  ګڼي  خو ، وایې چی ، هند او آروپایې ژبې دهغې لوڼې اولمسې دي.


 ښاغلو ! زما د څیړنې پایله او ادعا داده چی ، لرغونې آریایې ژبه (آریک = پشا یې) دهند او اروپایې ژبو مور زما مورنۍ د آریانا ویجه دتمدن دلومړنیو آریایانو، اٌصیلانو اوپاک زاده ګا نو ژبه همدا ننې د لوڼواولمسیو له نظره لویدلې بوډۍ  (پشا یې ) د ناخبرو لمسو او کړوسو د خندا او ټوکو ټکالو وسیله ګرځیدلې ، که څه هم خواره زاره ده مګر ، په زړه پوره ویښه اوبیداره ، د مینې ډکه ده پوره مینه ناکه ده ، خو خواره تش پوټکی هډوکې شوې ، خو داستاسومهربانه ابۍ تاسو له څیرو ،رنګونو خوشبویونو اوپه کږو وږو لفظونو ښه پیژني، ټولوښکلو بچوسره بیدریغه خوږه مورنۍ مینه لري ، تاسوټول لمسي اوکړوسي په خپله اغیزناکه غیږ کښی را نیسي  په خپل خواراو وچ  ګوګل کښی مو رانغاړي په لولو، لولو مو په خپلو لیچو کښی ځنګوي ، ستاسی ننې خوږې کږي وږي ژبې، لرغونې آریایې (آریک = پشا یې ) ژبې ته ورته اوپه ما لګه پوره برابرې دي ! 

ستاسی لرغونې اریایې ژبه ( آریک =پشا یې ) ټولې لوڼه ، لمسۍ ، کړوسۍ او کودۍ هند او اروپایې او پرله پسی مینځته راغلې زږیدلې  لوڼه اوخویندې ژبې د خپل ستر آریایې کوراوکهول پاکې اوښکلې نخښې اونښاتې ګڼي اودخپل زو زات څخه داهیله اوغوښتنه کوي او وایې چی ، مور ته ټول اولادونه یو شان ارزښت لري په خپلو مینځو کښی سره مینه وکړی ، خواوه شئ یوبل په غیږ کښی ونیسئ ، په یووالي سوله او برابرۍ کښی ښکلی اوښایسته ژوند غوره کړئ اوزما دکمون دزماني دبچو څخه یې زده کړئ !؟

دسیمینار ګډونکوونکود وخت څخه په استفادې غواړم ، تاسی ته دخپلې ادعا دپشایې ژبې دلرغونتوب ثبوت یو لرغوني آریایې ترکیبي نوم چی ، دهند اواروپایې ژبو ښکلا ده اود نړیوالوادبیاتو په کور ورننوتی هغه ځلآند آریایې ادبي غمی ( کمون ) تاسی ته تشریح اوتوضیح کړم ، ترڅوتاسی حاضرین باوري شي چی ، په رښتیا ( پشا یې ) ژبه ، هماغه لرغونې آریایې ( آریک ) ده کوم چی، ژب پوهانو اوڅیړونکو هغه مړه اوله مینځه تللې ګڼلې . خو زما دعوی داده چی ، (آریک = پشه یې ) لا تر ننه زمونږ په لرغونې آریانا ، اسیا په زړه افغانستان په ننۍ جغرافیي کښی د لمر په شان رڼا ، ځلا  ،تودوخه لري اوپر ټولوبچو پرته له توپیره یوشانته رڼا اوتودوخه شیندي لا ژوندۍ ده او شتون لري .


پوهان وایې کمون يوه لأتنى كليمه ده چىپه پشتوأودرىژبوكى ورته دسته جمعى يا دله أيز معنى وركوى . ًد سوسياليزم يا كمونيزم اخرى مرحلى ته هم كمون ويل كيژى .په دىدوره كىتوليدى وسائل دير ضعيف ووپه انفراد دول چا نشو كولاىچه فعاليتونه ترسره كړى بايد ټول كارونه مشترك وكړى. په تنهایى توگه چا نشول كولاىچىخپل اړتياوى او ضرورتونه ترسره كرى يا دهغه داړونكى او خوړونكى وحشى حيواناتو ډار هم موجود بايد ډله أيز كار يي ترسره كړاى واى .ډله أيز فعاليتونه لكه دحيواناتوښكار ًد طبعىميوه جاتو را ټولول او بيامساويانه په خپلو منحًو كىويشل .
دوستانودبشرپه تاریخ کښی د کمون نوم په لویوټکواوزرینوکرښولیکل شوی اوتعریف شوی چی ، د نني انسان د  اوسني پرمخ تللي تمدن تاریخي زړی څټه اوبنیاد جوړوي اوپورتنی تعریف ورسره ښه څنګ لګوي اوتعریف یې په ځان برابر دی .
دوستانو هره ژبه دخپل پیدایښت له پیله را نیولې تر زړښته رنګارنګ ادبي پړاونه وهي ورځ تر بلې وده کوي ، ټول طبعې معین پړاوونه وهي ، ورځ ترورځې دسپرلي دګل غوټۍ په شانې غوړیږي هراړخیزه وده مومي  خپل تاریخي او ادبې پړاوونه وهي په ثمر راځي ،لوڼه زیږوي زړیږي او بلاخره په مرګ محکومه اومري  خو ، کله کله ورڅخه داسی ښکلي ،ښایسته ادبي لوڼه دلعل اوالماس په شان قیمتي غمي وزیږیږي چی دبشر په اوږده تاریخ کښی دبحث وړ وي لکه د( کمون ) ترکیبي نوم .
داچی نن دمورنۍ ژبۍ  شانداره  ښکلې ورځ ، زمونږ د انسانانو د زات  د تاریخ پیلامه د ( کمون ) نوم دنړۍ  په تاریخ کښی ثبت اویاد شوې، تاسی حاضرینو ته یې د (پاشا یې  = آریک ) اصلي اریایې دهند اواروپایې ژبو د مور یا نیا په ژبه کښی تربحث اوڅیړنې لاندی راولم  چی ،د ( کمون) نوم څه معنی لري ؟ ولی ورته ( کمون) وایې؟ او دا مشهور نوم په کومې ژبې کښی ژوندی دی ؟ اوڅه ډول نړیوالو ادبیاتو ته لاره پیدا ، تاریخي اونړیوال شو!
  ښاغلو ! زه د ( کمون) نوم  په تاریخي،ادبي  ،علمي اومنطقي پلوه د پشا یې ژبې پوری اړوند ګڼم هغه په دی خاطر چی ، نوموړی نوم په پاشا یې ژبه کي د دوو (کم ) او ( ون ) نومونو دیوځای کیدو څخه په لاس راغلی ، چی ( کم = لږ ) او ( ون ) برخه یې دپاشا یې ژبی د(ونیک = وریشل= ریسید ن ) دمصدر دګردان په پایله کښی دمفرد مخاطب لپاره امري فعل ( وریشه ) څخه لاس ته راځي یعنی (لږ یوځای کول اوپه یو اوبل کښی سره راتاوول ، رانغاړل یوځای کول ،قوت ترینه جوړول ) دي چی،  دا کار د وړۍ، پنبی ، ویښتانو او هغه ګیاهګانو چی، پستې او د تاوولو وړ وي اویوپه بل کښی سره دیوځای کیدلو اود یو نوي بل شي دجوړولو توان ولري لکه ، تار ، رسۍ ، پړي اونور ورته شیان چی دڅوضعیفو اوناتوانو تارونو د یوځای کیدو په نتیجه کښی یې مضبوطیت ، توانایې ، قوت اواتحاد رامینځته کیږي اوبیا بل نوم ورته ورکول کیږي لکه په انساني ټولنه کښی دڅوکسانو ،څوکورنیو ، قوم ، قبیلې په پایله کښی دولت اودهغویو په اتحاد کښی ستر اولوی اتحادونه لکه ناتو او په انساني لومړیو مرحلو کښی د انسانانو دژوند دبقا په خاطر دانساني ټولنې ( کمون ) دنامه رامینځته کیدل  هم خپل مینځي مضبوطیت اود قوت جوړول دي .
 نواوس په ډاګه ویلی شو چی ( کمون ) په پشا یې ژبه کښی ددوو نومونو په یوځای کیدواو ترکیب کښی شتون لري او دا په ډاګه کوي چی پا شا یې ژبه  د (کمون ) دجوړښت څخه لا دمخه په انفرادی بشري ژوند کښی زږیدلی خپل شتون اولرغونونتوب ثابتولی شي اودا راته په ډاګه کوي چی ،لرغوني اریایان لادبشردتکامل  په لومړي مرحله کښی داتحاد ،اتفاق په مانا ، مفهوم او ارزښت پوهیدل چی ،خپل ضعیف اوناتوان ځانونه یې په یوځایې ژوند (کمون ) کښی سره راټول اومنسجم کړل ، همدا وجه وه چی، هغو خپل ځانونه دتباهی وژغورل اونن دبشر لوړو تکاملي مدارجو ته یې ځانونه رسولي دي . مونږ ته هم  ښایې چی ، د خپلو ناتوانو لرغونوپلرونو اونیکونو څخه پند واخلواوسره یوموټې شو.
داچیمونږ او تاسید(کم= لږ ) په مانا پوهیږو خود (ون ) نوم اوبرخه راته ګونګه ده ،غواړم د(ون) برخه د پشهیېپه ( ونیک = وریشل = ریسیدن ) مصدر پهګردانکښیتاسی ته درویښیم .
ونیک = وریشل = ریسیدن
آ / زه      ونیم  / وریشم ؛  تو / ته   وني / وریشې ؛  سی / هغه  ونا ، ونګا / وریشي ؛ امو / مونږ  ونیس / وریشو ؛ 


ایمو / تاسو  ونیدا / وریشئ ؛ تې / هغوی   ونین / وریشي 

آمری افعال یې :  دمفرد مخاطب لپاره  :     ون / وریشه / بریس ، یا  «ونه » :

        ------   :  دجمع مخاطب لپاره  :    وندا / وی ریشئ .         وننا / وریشنه .
ونکالا / وریشونکی ؛ ونکالي / وریشونکې .


داچی مونږ د( ون) فعل د کمون دنامه دوهمه برخه دپشا یې ژبې دمفرد مخاطب لپاره چی امري فعل دی د (ونیک = وریشل ) په  ګردان کښی پیدا او باور مو پری راغی چی ، هو دا دکمون د (ون ) برخه دپشه یې ژبې یولرغونی نوم دبشري شریک اوبرابر ژوندانه (کمون ) په نوم کښی یې شتون لاره . کم + ون = کمون . 

دا دی دلرغوني آریایې کمون تاریخي نوم په پشه یې ادبیاتو کښی ، په تاسف سره باید ووایم چی ، دا دپشایانو او پشایې یې ژبې د وروسته پاتی والي نتیجه ده چی ښاغلي لرغوني آریایان پشا یان هم لا ددغه نامه څخه بی خبره دي . دا دی نن زه دا لرغونی د ( کمون ) تاریخي نوم ګرانو پشه یې ژبو اوټولو داریا دکهول ژبو کورنیو ته په درناوی اهدا کوم .


دافغانستان ( ملي تحریک ) دګوند ښاغلو او اغلو غړو څخه مننه چی ، د مورنۍ ژبې نړیواله ورځ یې دهیواد څخه بهر دنمارک شاهي دولت دسنوبورګ په ښار کښی  دیو شاندار سیمینارپه  شتون کښی ولمانځله ، ددغی مبارکې مورنۍ ژبې نړیواله ورځ ټولو ګډونوالو اونړیۍ والو ته دزړه له تله مبارک وایم .


مورنۍ ژبې دلا ځلیدو،غوړیدو او سمسوریدو په هیله!  دیوې نړیوالې ژبې د جویدو په هیله !

احمد جان ماڼو دنمارک (سنوبورګ ښار) ۱۷/۰۲/۲۰۱۸.

۱۳۹۶ آذر ۱۴, سه‌شنبه

دپشه یې ژبې پوری اړوند یوه څیړنیزه لیکنه: پولیس ،پولیسه ،پولیزي….

POLIZEI , police ,polis ,polizia ,policia…..
Ordet politi stammer fra det græske ord polis, som betyder by Afledt ordene polites (borger) og politeia (stat). I renæssancen blev det latinske ord politia almindeligt brugt om statsforvaltning[kilde mangler].
د پولیچي ، پولیتي یا پولیس لغت ریشه د لاتین / یوناني نه اخیستل شوی ده, چی د پولیس معنا ښار / شار دی. له دی څخه اخیستل شوی لغت polites چی د وطن دار شهروند معنا لري او politeia د دولت معنا ورکوي. اوپه رنسا نس کښی دا لاتین نوم عمومآ په دولتي اداره کښی د پولیتیا په نامه استعما لیده . [منبع یې ناڅرګنده].
پولیس یولرغونې آریایې نوم دی، نن سبا خورا مشهوراونړیوال شوی ،د نړۍ پرمخ هند واروپایې اوغیرآریایې هیوادونو ژبواوادبیا توته ورننوتی یواوبل ته په ورته نومونواونږدی دیالیکتیک سره شتون لري !
همداشان، دنړۍ پر مخ ټول هیوادونه ، په خپلوتشکیلاتو کښی دامنیت په نوم د(پولیس) قوتونه لري ،دا مهمه نه ده چی دنومونو یوشانته والی یې، یودبل سره ورته دي که نه ؟ مهمه مسئله داده چی ،وظایف یې په ټولونړیوالوهیوادونوکښی یوشانته معنا شریک تعریف اومفهوم لري چی ، نن سبا ورته کورنۍ (امنیتي ) قوت وایې .
کله چی ، یو څیړونکی غواړي په ځنو موضوعاتو اویا نومونو ، علمي لیکنه یا اثرولیکي او دبشرد تت او تورتم تاریخ اړخونه ځان اونړیوالوته روښان او ورڅخه اګاه اوخبر کاندي ،ځان دپاره خپله خاصه اوزړه پوری موضوع چی دی ورسره مینه اوعلاقه لري هدف ټاکي .
ددی لپاره چی، څیړنه یې په علمي اومنطقي دلایلو استواره ولاړه وي داړوندې موضوع د ترسره کولو په خاطر پوره زیار ګالي دنړۍ دسترو کتابتونونو دروازې پرانیزي اود مطالعی میزونوتر شا ، تشویشونوسره مل کښیني اومخکښی له مخکښی په نښه شوي څیړنیزې لیکنې ، مقالې او کتابونه چی ،دی ورته دڅیړنې اړتیا احساسوي راټولوي او په لوستلویې پیل ، پاڼه دپاڼې پسی اړوي د پاڼې دیوه مخ څخه وبل مخ ته ځي اوهره کرښه یې یو دبل پسی په پوره پام اودقت سره لولي ، خپل مقصد اوټاکلي هدف ته ځان ور رسوي ، ترڅوهغه اړین ټاکلي څیړنیزغمي چی ، دی ورته نا قراره وي یعنی : نوم، فعل ، معنا او مفهوم چی دی یې غواړي ومومې اوخپله تنده وربا ندی ماته کا ندي را ټولوي یې ، چا پولوته یې برابروي ، محتاج ، کونجکا و بشراود هماغې ژبې ویوو نکو اود نورو ژبو څیړونکوته چی ، دداسی تحقیقا تو سره مینه لري په مستند ا تو دکتاب لیکوال ، دکتاب نوم د پاڼې شمیره دچاپ کال اوحتی کرښه یې هم د محقیقینو د، قناعت اوتسل لپاره دمقا لو یا دکتاب په بڼه چاپ اوانساني ټولنې پوها وي ،قناعت او استفا دې ته یې وړاندی کوي .
نن سبا زمونږ دخا ورینې نړۍ کونجکا و بشر د خپلې پرمخ تللي نړۍ په دننه کښی دخپل په لاس جوړو شوو پرمخ تللووسایلو په مټه او برکت ډیرستراوزمان ګیرکارونه په لنډ وخت کښی ترسره کړي دي، کمپیوتري ،انترنیټي انسایکلوپیدیا ګانې یې دنړۍ پرمختلفو ژبود انترنټ په مخ ثبت اودبشر داستفادی لپاره یې په ښکلو ډیزاینونو تیار اواماده کړیدي چی ، په ډیر کم وخت کښی یو سترستونزمن کار په یوه کلیک سره تر سره کولای شي .
ښاغلولوستونکو او د(پولیس ) د نوم مینه والو ، تاسی به څه فکر کوئ چی ولی ، دا نوم ما دڅیړنې لپاره رامخ ته کړی دی .!!؟؟؟
څه وخت وړاندی اتریش هیواد ته په سفرورغلی ووم ، دبیرته راستنیدو په وخت کښی دنوموړي هیواد پایتخت د ویانا دهوایې ډګر په یوه اوږده دهلیز کښی دخپل د پرواز ګیټ (کړکۍ ۰۳۶) دپیداکولو په نیت په یوه اوږده دهلیز کښی ور روان وم چی ، ناببره سترګې می په یوې ښکلې زړه پورې ولاړې ابي رنګې تابلو ورخښې شوې ، چی د (پولیس ) نوم په ډیرو ژبو، په لاتیني او یو شمیر نورو ژبو په الفبا کښل شوي وو ځا نته راښکودم اویو دبل پسی می ولوستل .
د لږ سوچ اوفکر وروسته داسی یواحساس را ته پیدا شو چی ، ګویا دا زما د مورنۍ ژبې ( پشه یې ـ آريک ) یوژوندی نوم اوفعل دی ، لږ څه د خوښۍ احساس هم راکی وټوکیده ، سم دستي می پریکړه وکړه چی دا نوم به څیړم اود خپلو پشه یې ژبواود هند و آروپایې ژبو ژب پوهانواوعلاقمندانو سره به یې شریکووم ، په ډیره بیړه ما خپل موبایل تلیفون د جیبه څخه را وویست او یوعکس می ورڅخه واخیست تر څود یوه ژوندي سند په توګه یې دوستانو اوعلاقمندانو سره دانترنیت اوفیسبوک له لاری شریک کړ.
دادی همدا سی چل می وکړ اود (پولیس ) دنامه ، فعل او مفاهیمو د پیدا کولو لپاره لاس په کارشوم اوپه لاندی ډول می خپل څیړنیز کار پیل کړ .
په الوتکه کښی مې د ( پولېس) نوم ، زمونږ دهیواد افغانستان د( پولیس) دنامه شکل ، تلفظ ،مانا اومفهوم له پلوه دلاتیني(پولیس) د نومونوسره په پرتله کړ :
لومړی : داچی ، په لاتین لیکل شوي د(پولیس ) نومونه د لوستلواو تلفظ له پلوه ، یوبل ته پوره ورته اوپه ډیرو نومونو کښی یې دنامه د لومړۍ برخې (پولیس ) توري یو دبل سره خورا نږدی ، شریک اویوشانته دي .
دوهم : په لومړي سرکښی د لاتین ( پولیس) یوبل ته ورته اویو شان ښکاري د (پولي) نامه وروسته برخی ، چی دژبو دخصوصیاتو له مخې تلفظونه یې مختلف اوځانګړي دي د c ,s ,t, th , z حروف لرې چی، هریویې په خپلوژبوکښی خپل خپل اواز لري.
دریم : دپولیس دنامه د (پولي ) دکلیمی څخه وروسته ددوهمې او وروستنۍ برخې توری یې هریو خپل تلفظ لري اما ټول یو وبل ته ورته اوپوره مشابه دي . هرلوستونکی او اوریدونکی دا درک کولی شي ، چی ټول یوبل ته ورته دي اود (پولیس ) مانا لري .
څلورم : برسیره پرلوړې توضیح اویو دبل سره یې مشابهتونه ، مونږ ته دا څرګندوي اوراښایې چی، دټولونومونوڅټه یوه اویو نوم دی خو، دا څرګنده نه ده چی اصلي څټه یې په کومه آریایې ژبه کښی شتون لري مانا ،تعبیرونه ،تفسیرونه او مشابهتونه یې یودبل سره کوم دي .
شننه : مونږته خو،ددنمارکۍ ژبې انسایکلوپیدیا د(پولیس ) نوم د ښار ،شهر ، شهروند ،وطندار اود دولت په نوم مانا تعبیر اوتفسیرکړ،!؟
خوکله چی مونږ دیوناني د(پولیس ) پخواني نوم مانا اومفهوم ته پام وکړودنني نړیوال (پولیس ) د دندې سره دنړۍ په هره ټولنه کښی چی ، وي پوره توپیر لري .
دنني نړیوال پولیس دنده ده چی ،په هر وخت اوزمان کښی دخپل هیواد په دننه کښی ، د حواد ثو د مخ نیوي دپاره په حال اومستقبل کښی چمتو وي اوکه چیری په ماضي کښی کومه داسی پیښه شوې وي هغه وپلټي اوپیدایې کړي . دننیو پولیسي قوتونو دنده دنړۍ په کچه داده چی ، هرې حادثې اوواقعې ته ځان ورسوي هغه مهار یایې مخه ونیسي دجنایاتو، غلاوو، جګړواودټولوطبعي اوغیرطبعي حوادثوته رسیدل اولومړنۍ مرسته کول یې دنده ده.
دلته مونږ یوه مهمه کلمه چی ،( پولیس = رسیږو/ میرسیم ) د ی ، د پشه یې ، پښتو ، فارسی ژبو افعال دي چی، دپشه یې ژبې د ادب دیوه مصدر( پوليک = رسیدل / رسیدن ) دګردان څخه دفعل په شکل کښی تر لاسه کیږي . یعنی په پوره چټکتیا حواد ثو ته ځان رسول او اجرائات ترسره کول دي .
اوس که همدا توضیح په نظر کښی ونیسو (پولیس ) یعنی رسیدونکی اودټولوپیښومخه نیوونکی دقوانینو تطبیقوونکی ، دخپل هیواد قانون ساتونکی او دقانون د درناوی کوونکي معنا اومفهوم تر لاسه کوو چی ، پولیس باید دا ټول کارونه په عجله او په زر( رسیدو) سره تر سره کاندي اودعمل جامه ورته ورواغوندي .
دا چی ، زمونږ دهیواد افغانستان او معمولآ دنړۍ تاریخ پوهان ،محقیقین ،ادیبان ،لیکوالان، باستان شناسان فیلسوفان اودډیرونوروصنفونو اومسلکونو نمایندګان د یونانیانواودهغویو په لیکل شوو اثارو اوپه تاریخي لیکونو حساب کوي اوپری متکي دي اوورته اعتبار لري څه نا څه په لږو ډیرو یا ټولومسا ئلو کښی په یوناني اثارو تکیه لري اودخپل تحقیقاتي کارونود ارزښت دپورته وړلواودقیقولو په خاطردهغوی هره تاریخي لیکنه دیوه قوي سند په توګه په کاروي چی، د( پولیس ) نوم هم یو د هغو تاریخي نومونو څخه ګڼم چی ،مونږ هم دخپل کار دبشپړولو په خاطر انسایکلوپیدیا ته مراجعه وکړه اومونږ ته یې هم د (پولیس ) تاریخي نوم په یوناني لرغونې ژبه کښی مانا کړ کوم چی ، پورته ورڅخه یادونه وشوه.
په دی برخه کښی زه غواړم د (پولیس) نوم زمونږ دګران هیواد افغانستان په ملي (پشه یې ) ژبه کښي دیوناني ژبې د (پولیس ) دنامه سره په ریښه یې ډول په څومره نږدیوالي ،ورته والی یا یووالي کښی ولټووم اوديوناني ژبې د(پولیس) دنامه دتعریف ،مانا ،مفهوم سره په پرتله کښی وڅیړم او ورپسی یې محترمو ژب پوهانو قضاوت ته وړاندی کړم .دا هم په همدی خاطر چی پوهان ووایې او دا څرګنده کړي چی، د(پولیس) نوم به د نړۍ کومې ژبې پوری اړوند وي اودا نوم د نړۍ دختیځ څخه لویدیځ ته تللی یا برعکس ، یا بل کوم نظر ورته لری !!؟؟
زه دلته د خپلې ادعا د ښه ثبوت او په کورسۍ کښینولو په خاطر د (پشه یې ) ژبې ( پوليک = رسیدل / رسیدن ) مصدر ګردانوم او ورته ګورو چی، د(پولیس) فعل څه ډول دنوموړي مصدر څخه په لاس راځي اومانای څه ده ؟ ایا په لاس راغلی فعل دیوناني ژبې محصول دی که دلرغونۍ آریایې (پشه یې/ آریک ) دژبې !!!؟؟؟
پولیک = رسیدل / رسیدن
پشه یې / پښتو / دری،فارسی ضمایر فعلونه /افعال
پولیک = رسیدل/ رسیدن پشه یې / پښتو / دري ضمایر
آ / زه / من پولیم / رسېږم / میرسم
تو / ته / تو پولي / رسیږې /میرسی
سی / هغه / او پولا، پولګا /رسیږي /میرسد
آمو / مونږ / ما پولیس ، پولیسه / رسیږو / میرسیم
ایمو / تاسو / شما پولیدا / رسیږئ / میرسید
تې / هغوی / انها پولین / رسیږي / میرسند
امری افعال یې : مفرد مخاطب = پولیا (ورسوه/ برسان) جمع مخاطب = پولیدا (ورسوئ / برسانید)
د پشه یې ژبی د ( پوليک = رسیدل / رسیدن) دمصدر څخه د نوم او امري افعالو اوصفتونو شتون اودهغویو استعمال په یوه یوه جمله مثال کښی ګورو :
پول = پل ، جسر(عربې) : نندي شره پول ویټیتیک = دسین دپاڅه پول جوړ شوی دی = بالای دریا پل اعمار شده است .
پول = پیسې : اي پول ودام نه شي = یو پول راسره نشته . یک پول (پیسه ) نزدم نیست .
پول = ځوی / پسر : آ پول نه داریم = زه ځوی نه لرم = من فرزند ندارم .
دادی اوس چی ، د پشه یې ژبې ( پولیس ، پولیسه ) نوم مو د (پشه یې) ژبې د ( پوليک = رسیدل / رسیدن ) دمصدر په ګردان کښی ، دجمع متکلم د پاره دفعل په شکل کښی چی ، کټ مټ په اصطلاح د (یوناني) د (پولیس ، پولیزیه، پولیسیه ...) اونور، دنامه سره پوره ورته او د یوې سیکې دوه مخه دي اودیواوبل سره هیڅ توپیرنه لري ، خو دیونا ني اوپشه یې ژبو مفاهیم اومعناوی یودبل څخه د ننیوو دپولیسي دندو څخه کوم چی پاس ورته اشاره شویده توپیرلري دمٍثال په ډول په یوناني ژبه کښی پولیس د (وطندار ، ښاري ،شهروند ، دولت ) په نومونو معنا ،توضیح اوتشریح شویدي .
خو ! همدا د یوناني ژبې د(پولیس ) نوم په پشه یې ژبه کښی دیوه مصدر دګردان په پایله کښی دجمع مخاطب لپاره د (پولیس ،پولیسه = رسیږو ،میرسیم ) په معنا وو لاس ته راځي چی، دنني پولیس دمعنا او مفاهیمو سره ښه څنګ لګوي کوم چی ،ما مخکښی توضیح اوتشریح کړل .
برسیره په لوړو توضیحاتو په پشه یې ژبه کښی ډیر نور داسی نومونه شتون لري چی ، دپشه یې ژبې د( پولیس) دنامه سره خورا نږدی علمي ،منطقي نه جلا کیدونکي اړیکي او د آریایانو دلرغوني فرهنګ یوه اساسي برخه جوړوي شته دی لکه :
پول = پیسې ؛ پول =ځوی، پسر ؛ پول = پل / جسر «عربي» دا هغه نومونه اوشیان دي چی په پشه یې ژبه کښی ترننه استعمال لري اوپه علمي ،منطقي ، اقتصادي ، ولسي اوفرهنګي لحاظ دټولنې سره داړیکو دجوړولو اوساتلو اودوام ورکولو په معنا دي په ترتیب سره یې تشریح اوتوضیح کوم لکه :
- پول = پیسې ،چی یو اقتصادي نوم ، شی اواړیکه ده چی ، دخلکو اوهیوادونو ترمینځ په ټولنه کښی دراکړی ورکړی ( داد وستود ) وسیله او رابطه ده !
- پول = ځوی ، پسر . د بشرد لرغونې تاریخ څخه را نیولې ترننه اولاد لور اوځوی دواړه دبشریت د ادامې محصول دمخکیني اوراتلونکې کورنۍ ساتونکي ادامه اودپاسنی اوراتلونکی نسل ترمینځ دحلقې اود پله حیثیت لري اویودبل سره یې غوټه کوي اودتمدن د ادامې سبب او وسیله دي . لا تر ننه په ختیځوآریایې وروسته پاتی ټولنو کورنیوکښی اوښایې دټول بشر په تومنه کښی د (پول =ځوی ) دزږیدو اولرلو احساس شتون ولري ترڅو دوالدینو دزړښت په وخت کښی یې ځوی ددویو دسوکاله اوامن ژوند سبب او وسیله شي !
پول = پل « جسر» .د پشه یې ،پښتو، فارسی ژبوکی دانوم د ددو ساحلونو ،ددوو وچو ،ددوو ګړنګونو تر مینځ دسهولت او امن دپاره دانسانانو اوحیواناتو داسانتیاوو لپاره جوړیږي لکه، دسیندونو دپاڅه ستر لوی او واړه پلونه دلختي دپاڅه پولچک د دوو ګړنګونو تر مینځ پولونه اونور چی انسان ورباندی پوره دامن اوراحت احساس تر لاسه کوي مانا ورکوي .
یادونه : اوس نو پورتنې دیونانۍ اود پشه یې ژبو د (پولیس ،پولیسه ) نوم ،معنی ،مفاهیم ، توضیح اوتشریح شول او په دواړو یادو شوو ژبو کښی ورباندی هر اړخیزبحث اوشننه وشوه ، ښایې چی ، اوس دا موضوع ښاغلو دآریایې ژبو ژب پوهانو،تاریخ پوهانو،لرغون پوهانو اوڅیړونکو ته دهغویو دنظر ورکولو په خاطروړاندی کړو او دا ځان ته جوته کاندي چی ، دا د ( پولیس ) نوم به په کومه ژبه کښی لرغونې ،زوړ او ریښه به یې په کومه ژبه کښی شتون او لرغونتوب ولري !!!؟؟؟.
ایا دا د (پولیس ) نوم به دأرغونې اریایې ژبې ( پشه یې / آریک ) پوری اړوند نوم وي که، دیوناني ژبې اړوند !!!؟؟؟
غوښتنه : د ښاغلو ژب پوهانو څخه په درناوي هیله کیږي چی ددغې څیړنې دبشپړ تیا اودنیمګړتیاوو دله مینځه وړلو په خاطر خپل نظریات اولارښوونۍ ونه سپموي .
په درنښت .
« ماڼو »
پژوهش نام ترکیبی (امبولانس )
در زبان « پشه یې /اریک »!
امبولانس
Ambulance
The term ambulance comes from the Latin word "ambulare" as meaning "to walk or move about.
نام امبولا نس امروز دراین کره خاکی جهان شمول شده وجهانیان از این نام درک مشترک ومفهوم یک سان دارند . به نظر من در قدم اول این نام مربوط زبانهای هند وارو پایی بوده که، درزبانهای متزکره ریشه ، معنی ،مفهوم ،تلفظ مشترک ومشابه باهم داشته وهرشنونده ازان درک یکسان دارد ، به خاطر یکه درشروع کلمه پنج حرف اولی ان که ،عبا رت ازامبول ambul یک کلمه با حروف مشترک لاتینی بوده هیچ تفاوت باهم ندارند به همه اریایی زبانها درک ان سهل ، اسا ن ، مشابه و یکسان است ولی ، قسمت دومی واخری ان به نسبت دیالکتیک هرزبان اریایی که ، درلهجه های خویش حروف های لاتینی c,s,z را به گونه های مختلف ومطابق به خصلت های زبانهای شان تلفظ مینمایند مانند ambulanc ، ,ambulance, ambulancia ,ambulanza وغیره در زبا نهای سلاودراخر کلمه (ث) و(یا) دارند که، به اشکال امبولانسیا، امبولانثیا تلفظ میشوند که، درنتیجه همه اسمای امبولانس درهمه زبانهای هند واٰروپایی باهم نهایت در نزدیکی قرار دارند .
به نسبت روابط تنگا تنگ جها نیا ن باهم در عرصه های گوناگون ، نام امبولانس نیز در زبان های جها نیان نفوذ نموده وتقریبا برای همه باشند گان جهان بیگانه نبوده واشنا میباشد ، که با شنیدن نام امبولانس تقریبا برداشت همه گان همان بوده و برای هرشنونده قابل درک و شناخت است و مفهوم مشابه ویک سان را از ان می بردارند.
در این هیچ شک و شبه نیست که ، نام ا مبولانس درهر کشور جهان به زبان وا د بیا ت مروج خودشان و مطا بق به چگونگی احتیاج فهم و درک جامعه شان گذاشته میشود ولی، معنی ومفهوم مشابه ، مشترک ویکسان به همه جهانیان دارد .
اگریک شهروند متمدن این کره خاکی دریکی از گوشه های این جهان چه، درحضر ویا در سفر در محلی سکونت داشته باشد وپرده های گوشش را الارم امبولانس به احتزاز اورد، بدون درنگ فورآ درک میکند که ، امبولانس است !؟ که ، ذهن هر شنونده را با خود به یک سان مصروف ساخته و در فکر شفا خانه ، دا کتر، مریض وخود امبولانس شده ومتوجه سیر حرکت امبولانس نیزگردیده، هر راننده و رونده و ساکن ونشسته به امید اینکه چگونه درین مرحله حساس به امبولانس شرایط خوب وبهتر را اماده نماید تا امبولانس به سهولت به منزل گاهش به حسن صورت بدون ضیاع وقت برسد درخیال خویش یک تصویر خوب انسانی و همکا ری را میرساند . این بود یک تصویر مشترک وعمومی ازنام امبولانس ومعنی ومفهوم یکسان ازان درسطح انسانی.
حالا نام ا مبولانس را از لحاظ ریشه یی تاریخی و ا د بی ان تحت غور، تحقیق ، پژوهش و بررسی قرار میدهیم تا بدانیم که ، این نام به شهرت رسیده جهانی امبولانس درکدام زبان اریا یی از زمان با ستان تا اکنون زند ه است و میراث کدام یکی از این زبانهای آریا یی به شمارمیرود .
دراین جا میخواهم نام ترکیبی امبولانس را که، درفوق دررابطه به شکل و چگونگی اسم معنی و مفاهیم ان توضیحات کافی داده شده است درزبان اصیل آریایی (پشه یی / آریک) با زبان های هند واروپا یی در مقا یسه با هم دیگر شان در نظر میگیریم و به پژوهش ان اغاز نموده تا واقعیت را در یابیم که ، این نام مشترک به شهرت رسیده کنونی جهانی امبولانس میراث کدام یک از زبانهای آریایی است و ریشه یی ان از زمان باستان تا اکنون درکدام یکی از زبا ن ها موجود ومیراث کدام یکی از این زبانها ی آریایی است :
امبولانس :
ایا! نام امبولانس یک نام ترکیبی است !؟ ایا ! از زمان باستان تا امروزدر زبان اصیل آریایی زنده ومال زبان اصیل آریایی پشه یی میباشد !؟
دربرابر سوالات فوق چنین اظهار نظر مینمایم ومیگویم که، بلی !
نام امبولانس درزبان (پشه یی ) با شواهد علمی ومنطقی ان از زمان باستان تا امروز درادبیات زبان پشه یی منحیث دو نگین زیبا در دو مصدر ودر دو فعل جدا گانه انها ، یک نام ترکیبی بوده و تا اکنون در ادبیات باستان (اریانا ویجه ) درزبان پشه یی زنده ونفس میکشند:
به اثبات ادعای خویش و برای بدست اوردن دو نگین (فعل ) باهم بسته وریخته شده امبولانس اغاز به توضیح وتشریح ان نموده و در نتیجه حاصل بدست امده را به پیشگاه محقیقین پژوهشگران ادبیات زبانهای هند و اروپایی وعلاقمندان ادبیات پشه یی ، پشتو وفارسی تقدیم میدارم تا تصمیم وفیصله نهایی خویش را در رابطه به تحقیقات این جانب اظهار عقیده نمایند .
برای به سر رساندن و اثبات ادعای خویش میپردازم به گردا ن نمودن پی در پی دو مصدر زبان پشه یی (امبلیک = دویدن / منډی وهل ) و (انیک = زدن /وهل ) که تا از ترکیب دوکلمه دو (فعل ) مورد ضرورت را از گردان مصادر فوق بدست اورم :
امبولیک = دویدن / منډی وهل
ضمایر پشه یی /فارسی/پشتو افعال پشه یی / فارسی /پشتو
افعال امری :
مفرد : امبلی / بدو /منډه ک
جمع : امبولهدا / بدوید /منډه کړئ
آ / من / زه امبولیم / میدوم / منډی وهم امبولا = دویدن / منډه
تو / توو / ته امبولی / میدوی / منډی وهی امبولهنا ، امبولهنۍ / دویدنش /منډه یې
سی / او / هغه امبوله / امبلوگا / منډی وٓهي
امو / ما / مونږ امبولیس /امبولیس /میدویم / منډی وهو
ایمو / شما / تاسی /تاسو امبولیدا / میدوید / منډی وهئ
تی / انها / هغوی امبولین / میدوند / منډۍ وهي
در زمان گردان کردن مصادر در زبان پشه یی قاعده چنین است که ، علامه مصدری (ک) مانند دری /فارسی (دن و تن) ان ازتنه یی مصدر جدا شده وفعل امری (امبولی = بدو ) وبا اضافه کردن در ریشه یی فعل ( امبولی) با ازدیاد کلمه (دا ) که، (امبولدا ) ازان بدست می اید و فعل امری برای جمع مخاطب است وفعل صفت که ، ازان بدست میاید (امبولنا ) وبرای جمع غائبین (امبولینا ) میباشند نا گفته نباید گذاشت که :
تا امروز والدین وبزرگان وخویشاوندان اطفال پشه یی حینیکه طفل کوشش به ایستادشدن میکند وبعد ازان زمانیکه تصمیم به قدم گذاشتن وقادر به حرکت میشوند از طرف نزدیکان اعضای خانواده مربوطه شان جهت تشویق انها چنین جمله ها را به کار میگیرند :
امبولی امبولی هله هله خیر دی گی شاړهکی = بدو بدو هله هله به خیر که روان شدی .
همچنا ن پشه یی ها رواج قدیمه خویش را از زمان باستان تا امروز حفظ ونگهداری میدارند ، درزمان که اطفال شان شروع به قدم گذاشتن میکنند جهت تشویق شان نانهای گرد دایروی را در پیشوای شان لول میدهند تا طفل تشویق و قادر به گرفتن قرص نان گردد ونیز چنین جمله را به خاطر خوشی ورغبت شان به کار میبرند مانند :
هله ، هله امبولی ،امبولی اویی انشیا =هله ، هله، بدو، بدو نان را گیر کن .
نتیجه : بعد از گردان مصدر(امبولیک = دویدن ) در زبان پشه یی وبدست اوردن افعا ل از مصدر موصوف ، ما فعل (امبولا، امبولی = ( دویدن ، بدو) را بد ست اوردیم که ، از لحاظ شکل ، تعداد حروف ، صداها وتلفظ با قسمت اول نام ترکیبی امبولانس ( امبولا) که، گویند نام ( لاتینی) است هیچگونه تفاوت وفرق ندارد وبه ان مشابهت عام وتام داشته و مانند دو روی یک سکه است بدست اوردیم .
بر علا وه معانی و افعال ئیکه از مصدر (امبولیک ) زبان پشه یی ، استخراج میگردند از لحاظ دانش پژوهشی ادبیات زبانها ی هند و اروپایی فوق العاده زیبا ، علمی ، منطقی و به بنیاد دلایل گوناگون ادبی ،ازهر نگاه قابل درک میباشند که به زنده بودن زبان اصیل آریایی ( پشه یی ) و به مادر ومادر بزرگ بودن زبانهای هند واروپایی صد در صد دلالت میکند .
اینک قسمت اول نام به اصطلاح لاتین امبولانس را که ( امبولا ) باشد به شکل احسن ومستند از زبان اصیل آریایی (پشه یی /آریک ) بدست اوردیم ،تا قناعت زبانشناسان حاصل ومطمئن شوند که نام (امبولا ) درزبان باستان اریایی پشه یی /آریک ذنده است .
حالا قسمت دوم کلمه ( امبولانس ) را که، کلمه (انس ) است از از مصدر( انیک = زدن ) زبان اصیل آریای( پشه یی / آریک) قرار ذیل بدست میاوریم:
انیک = زدن / وهل
ضمایر زبان پشه یی ودری / فارسی افعال زبانهای پشه یی وفارسی / دری
آ / من انیم ( هنیم) / میزنم
تو / توو انی (هنی ) / میزند
سی / او انا / انهگا (هنا ،هنگا ) میزند
امو / ما انیس (هنیس ) / میزنیم
ایمو / شما انیدا (هانیدا ) / میزنید
تی / انها انین (هنین ) / میزنند
فعل امری مصدر (انیک /زدن ) برای مفرد مخاطب ان / هن (بزن )
............................... ....... جمع ......... اندا (هندا) / بزنید )
انکالا / زننده برای صفت فاعل مفرد مزکر)
انکالی / ............................... .....مونث
انوا / زده شده .....................مفعول مفرد مزکر
انوی / زده شده.............................. مفرد مونث
اننا (هننا ) زدن فعل صفی برای (زدن / وهنه )
خاطره : گردان مصدر (انیک / زدن) درزمان ماضی دارنده پسوندهای بالترتیب دارنده افعال ( انهچم ،انهچی ، انچهان ، انچهن / انهچو/ انهچین ) میباشند . ناگفته نباید گذاشت که ، درزمان اینده هر مصدر زبان (پشه یی /آریک ) افعال خودرا دارد ، باید گفت که، گردان های مصادر در هر زمان یعنی (حال ، اینده وگزشته ) شکل منظم وخاص خودرا داشته و همه صفت ها، فعل ها به شکل بسیار خاص منظم ،قشنگ ودلپزیر حاصل میشوند !؟؟؟
حالا که ما درگردان مصدر (انیک / زدن ) فعل مورد نظر خودرا درفعل جمع متکلم زبان( پشه یی / اریک ) در (امو / ما = انیس ، انیسا / میزنیم ) بدست اوردیم ، حالا اگر همین فعل (انیس ، انیسا ) یی زبان پشه یی رابا فعل بدست اورده از مصدر (امبولیک = دویدن ) راکه (امبولا ) میباشد یک جا نمائیم به چنین فیصله ونتیجه میرسیم ببینید !!!
امبولا = دوید ن / بدو ، میدود ، بدود .
انیس = میزنیم .
امبولا + انیس = امبولا انیس . حالا اگر درجمع این معادله از اخیر فعل (امبولا ) که ،حرف اخر ان ( ا ) است وهم چنان در اغا ز فعل دومی جمع شده ( انیس / میزنیم ) که ، در اول ان حرف ( ا ) است با بدست امدن دو حرف صدا دار مشابه ویکسان که، دروسط افعال یاد شده ( ا ) ها ، به مشاهده میرسند اگر یکی از این دوحرف (ا) را حزف و از بین برداریم واژه ترکیبی یی (امبو لانس ) بدست می اید که ، هیچ تفاوت با ( امبولانس ) به اصطلاح لاتینی تفاوت نداشته وندارد .
حالا باید گفت که ، لغت ترکیبی (امبولانس ) به اصطلاح لاتین با ( امبولانس ) زبان (پشه یی / اریک ) که ازترکیب و ازیک جا شدن دو نگین (فعل ) مشعشع ان حاصل وبدست امد .
حالا من این توضیح وتشرح راکه ، به ارتباط نام ترکیبی ( امبولانس ) به بنیاد ادبیات وزبان ( پشه یی / آریک ) ترتیب ، تشریح وتوضیح نمودم . به پیشگاه همه دانشمندان ادبیات زبان های ( هند و اروپایی ) دانشمندان، زبان شناسان ، شاعران ، نویسندگان وبه اکادمی علوم کشور عزیز مان افغانستان تقدیم میدارم ، تا درعرصه این تحقیق من نظرعالمانه خویش را، ارایه نموده ونظر های سازنده شان را در مورد اینکه ، ایا نام مشهور ترکیبی ( امبولانس ) لاتینی است ویا از زبان (پشه یی / آریک ) زبان بومی کشور عزیز مان افغانستان به کشورهای اروپایی رفته است لاتین شده ویا برعکس !!؟؟؟.
با احترام . احمدجان مانو . 08-12-2017 دنمارک.

ګَل ( احمدجان ماڼو لیکنه )

نن بیا ددی وخت رارسیدلی چی ، زمونږ د آریایانو دتاریخ یو بل زوړلرغونی مشهورښایسته ګ ُل اوبریښیدونکی ځلاندغمی د(ګَل) نوم داصلي آریایې ژبې (پشه یي ـ آریک)پوری اړوند ګڼوهغه څېړوژورې حیرانوونکې ادبي ریښې یېراباسود شننې لاندی یې راولوژب پوهانوته یې ادبې ښکلا ،معناوې ،تعریفونه،مفاهیم ،خوندونه ،رنګونه اوحیرانوونکي سمبولونه چی، په خپله خټه اوزات کی دځان سره نغښتې لري وړاندی کووترڅوورته دا په ډاګه شي چی، (پشه یې) لرغونې آریایې (آریک ـ آرېک) یوه کره په علمې انډیووبار منډیزه په خپل ځان متکي اودژورې پوهې په بنیاد داصلي آریایانوداوږده علمی اوکلتوری باري ژوند دهلو ځلو تاریخي محصول اولاس ته راوړنه ده .هرنوم یې خپله ریښه ښکلې ښکلا اوځلا لري لرغوني نومونه یې په خپل ځان متکي اودنوروژبوڅخه یې په قرض نه دي اخیستي، نښي نښانې اوڅرکونه یې په ټولوزړولرغونوآریايې لوڼوژبوکتابونواومتونونولکه ویدا ،اوستا دبغستان دغره میخي او دبغلان دسرخ کوتل د اورتونپه یونانی لیک دودونو لیکل شوونومونوکی چی ترجمی یې په لاتین اوعربی رسم الخط د ښاغلوژب پوهانو له خوا ترسره شویدي پوره دیادونې وړاودا مونږ ته راښایې چی،  نوموړي نومونه ټول پشه یې اواواصلي آریایې ژبې آریک پوری اړه لري .
اوس نو، مونږ دخپلې ادعا دثبوت دوړاندی کولو په خاطرد(ګَل)مشهورنوم چی،زمونږ دګران هیواد افغانستان په ختیځه جغرافیه کی په ډیروسیموایښودل شوی اوښایې نړۍ په مخ په ډیرونوروآریایې نژاده وګړوژبو کی دانوم په همدی ورته بڼه اومعنا سره شتون لري په توضیح اوتشریح یې پیل کوو.
دپورتنیووڅرګندونو څخه دا ښکاري چی، د(ګَل)نوم دلرغونوزمانوڅخه رانیولې ترننه زمونږدهیواد په ختیځوسیموکی شتون لري دساري په توګه : نورګل ،ډیوه ګل په نورستان اولغمان کی دسایګل اوډیرنورځایونه چی د(ګَل)وروستاړی دځان پوری نښتی لري شته دی چی د هرې سیمې پښتانه د(ګَل) معنا په (خوړ) کوي ،ګَل یا خوړهغې برخې ته ویل کیږی چی ورکې واورینې یا دهماغوسیمو دچینواوسیلابي اوبه دغرنیولوړوبرخوڅخه مخ په کښته روانې وې اوداموقعیتونه معمولآ دغرونو په مینځ کی وياوپه خپل مسیرکی دځمکو دخړوبولو دپاره دخلکوله خوا ورته مناسب

بندونه جوړاو ورڅخه ګټه پورته کوی اوددغو اوبو په مرسته ورته څیرمه دغرونوپه لمنوکی پرتې کږې وږې کڅئ کرهنیزې ځمکې ،دیری ښکلي میوه لروونکي شنه بڼونه درواوسردرو ته عجیبه رنګینهبی مثاله ښکلا وربخښي اووګړي یې هم دهماغه ( ګَل ـ خوړ)په نوم یادیږي لکه د نورګل کلي هریو(برنورګل اوکوزنورګل)اویاهم په لرغونې زمانه کی دا دره دنورګل د درې په نوم یادیده اوهم یې اداري موقف دنورګل روبات ، دنورګل علاقه داری اونن سبا دنورګل د اولسواليپه نامه یادیږي ،پاتی دی نه وي چی داسلام ددین دراتګ څخه وروسته دزیارتونوپه راټوکیدلونوموړې دره کی یو قبر(زیارت) په نوم نومول کیږي چی لا ددی قبردخاوند نوم تر ننه ګونګ اوڅوک پری اګاه نه دي چی دا دچا قبردی اوولی یې دزیارت په نوم نوموي!؟اویا ولی خلک نوموړي قبر (زیارت) ته (مزاربابا) وایې .نوپه همدی بنیاد هغه لرغونی د(نورګل دری ) نوم د(مزاردرې )په نوم اوښتې اوشهرت یې پیدا کړی.نو،دتاریخي شواهدوله مخې داډول نوی نوم (مزاردره) یې درست اوصحیح نوم نه(نورګل دره) یې داسلام ددین دراتګ لا دمخه اوپه دی سیمه کی دنوموړي دین دپراخیداڅخه لا دمخه لرغونی ،زوړاودپشه یې ژبې پورې اړوند نوم وواودی.

۱۳۹۶ تیر ۲۱, چهارشنبه

پشه يى جبېس اول والي ژورنالستنا پېنني

كوزات گه محترم وطنداران خبر آن راديو افغانستنس پشه يى پروگرام اول واره ۱۳۵۰ ساليس ميزان مايه شروع بتيك گه تره وخته پشه يى جبېس اول والي ژورنالستان گه چويكه دې پُرنه يه ڵمه شـــــــــــروع ككن اي وانيا محــــترم قضاوتپوه عبدالمنان عطازاده او سه وري محترمه شــايسته عطازاده اس كه تانكې تانك قلمســتا دې معرفي او پېنوېن بگاكن.

عبدالمنان عطازاده: 
بسم الله الرحمن الرحيم
مم عبدالمنان عطازاده ملك عطا محمد خان پوتره هام (آم). اي لوكنه فاميله ۱۳۱۶ ساله كوچه پيدا بتكم كه ديته نام ډومكزاور كچا ، ولسوالي اله ساى ، ولايت كاپيسا ژاده بگا. پنجه سالا دې بادس (بعداز) باسم اوده سبق شروع ككم. كاو سال بادس لاسم اوده عبيدالله خان مصروف تعليم هاكم. اټي وخته علم صرف ، فقه او نحوه ژاده ككم. ۱۳۳۳ ساله كوچه كه شوړ (۱۶) سالا هاكم دارالعلوم عربي مدرسا كوچه صنف پنج داخل بكم كه اشټ (۸) سال بادس يعنې ۱۳۴۰ كوچه اول درجا خلاص بكم كه تره علوم عربي ، صرف ، نحوه ، معاني ، بديع ، عروض ، تفسير ، ميراث ، احاديث ، تجويد ، حساب ، هندسه ، تاريخ ، جغرافيه ، كيميا ، فزيك ، منطق و غيره ژاده ككم. بادس اميست قضا كوچه ڵام گورېكم ، بحيث قاضى چاربرجك. بادس كاو مدت عسكري ككم كه اي سال بادس به صفت ضابط احتياط فارغ بكم. شهادت ناما و اي جوړا دريشي ضابطيس ۱۳۴۲ ساله كوچه گورېچم. بادس امي دې كه پوهنځى احتياط عسكري دې خلاص بكم ، بحيث سكرتر محاكمات مامورين ملكي مرافعا كوچه ، مربوط صدارت عظمٰى مقرر بكم. بادس كاو مدتس ۱۳۴۵ ساله كوچه حج ككاى عربستان سعودى واننگ گكم كه تره جامعه اسلاميك يونوړستي كوچه برس تحصيلى گورېكم و تره پوهنتون كوچه شامل بكم كه شه (۶) سال بادس خلاص بكم و تانكى مصرف شره مصر پوهنتونس الازهر كوچه شامل بكم. كاو مدت بادس وطنه واننگ افغانستان اِكم كه به صفت رئيس جزاى اول و رئيس جزاى دوم چويكاى كابل شره رئيس هاكم (آكم = آهم) و نزديك ۴۸ ساله كوچه آيم ڵام كييچم: 
قاضى چاربرجك ، سكرتر محاكمات مامورين ملكى مربوط صدارت عظمٰى ، رئيس جزاى اول ولايت كابل ، رئيس جزاى دوم ولايت كابل ، رياست جزاى مرافعه ولايت كابل ، تدقيق و مطالعات ، رياست افتاء ، رياست احتساب ، عضو رياست تفتيش ، رياست مرافعۀ ولايت كاپيسا ، رياست مرافعۀ نورستان ، رياست مرافعۀ ولايت پروان ، نائب رئيس ولايت جوزجان ، رياست مرافعه ولايت كابل ، رياست مرافعه ولايت پكتيكا ، رياست مرافعه كاپيسا دو منگل مرتبا ، سراى خواجه ، قره باغ ، عضو رياست تنازع و صلاحيت محاكمات عالى قضات بحيث عضو ستره محكمه ، رياست كاپيسا تره منگل كرته ، به صفت استاد ابوالقاسم فردوسي مدرسا كوچه وزارت معارفه ڵام كچكم. بادس كاو مدت دوبارا بحيث رئيس مرافعۀ ولايت كاپيسا چار منگل مرتبا ، رياست مساعدت هاى حقوقى ستره محكمه ، كاو مدت بحيث استاد وزارت معارف كوچه وظيفا اجرا ككم. بعد از كاو مدت ستره محكما ، دو منگل دفعا رئيس مرافعه ولايت نورستان ، رئيس مرافعه ولايت خوست ، رئيس هيات ولايت كندهار ، رئيس عمومي چويكاى افغانستان ثبت اسناد و وسايق ، رئيس مرافعۀ ولايت لوگر ، رئيس مرافعۀ ولايت كاپيسا پنجمنگل مرتبا. نامرين نه تې كه چويكاى ڵميم رياست هاييچ (آييچ). 
تم ممالك كه تحصيل كوچا كجكم ادم هان (آن): 
افغانستان ، پاكستان ، عربستان ، مصر ، ايتاليا ، ازبكستان. علاوه اميست كورس دوئ (بورك ، زياد) گورېچم كه عبارت آن: كورس آى ډيلو ، آى سى اچ كه تره ساله كوچه مملكت المغرب آى ډيلو ، ايتاليا كورس آى سى اچ پُرنه نيچم يعنى خلاص كچم. دپلوم پلئ مډال پلئ گوريچم. ۳ – كورس هاى قضائى ۴ – سيمينار روساى مرافعه ولايت هاى افغانستان كه ۱۳۵۸ ساله كوچه داير بهاييك ، وري سيمينار روساى محاكم ولايات افغانستان ۱۳۸۶ كوچه آييك ، بحيث ترينر عمومي ولايت كاپيسا بو نما كوچه ڵام كچكم. 
علاوه امي دې وري عام المنفعا ڵام هم كجكم كه عبارت هان: 
داى كيلو متر سرك كچا اله ساى. اشټ كيلو متر سرك اله ساى تا اشپي هايه كه چويكاى مصرف مم جانه دې دېجكم. پشه يى جبه خاتريو بو كوشش كجكم كه اول وار ۱۳۵۰ ساله بحيث منتظم پروگرام پشه يى و نطاق زبان پشه يى پروگرام محلى راديو افغانستان ڵام كجكم. امي دې علاوا بحيث استاد پوهنتون افتخاري درس ديچكم ، مثل استاد فلسفه صنف چار پوهنځى ادبيات پوهنتون كابل ڵام كجكم. 
مسافرت يا گريك دنيا شره كه كجكم ادم هان: 
ايران ، كويت ، عراق ، اردن ، سوريه ، مصر ، لبنان ، عربستان ، تركيه ، ايتاليا ، جرمني ، هسپانيا ، فرانسا ، بلجيم ، هاليند ، دنمارك ، ماسكو قزاقستان ، تركمستان ، ازبكستان ، پاكستان ، هندوستان ، بحرين ، ابو ظبي ، دوبى ، عمان ، شارجه ، چين ، قطر ، راس الخيمه و غيره. 
مدني حالتم: - 
پانجگا (پانج وار) نكاح تنگجكم 
كه وستو اي بالكول و پنجي دانا ويكلام هان. اي داكتر ورملا بالكول و پانج دانا ويكلام ډاكتران هان. وري انجــينران هان كه ساته جرمني و چار بالكول كانادا تگان. آخرين پوتريم شه مايا هاسته. وسلام

شايسته عطازاده: 
اه شايسته عبدالجليلس ويه هزار و تره صدو وستو دواى ساله كابل شهراراس اي لوكن وايه كوچه پيدا بتچم. باوېم وظيفه دار شبرغان ولايت آقچه ولسوالي كوچه ڵام كگايك. بادس خصوصى سبق كه باسم اوداى خانكم ۱۳۳۹ ساله مكتب ليسه آقچه شامل بچم كه بادس فراغتس صنف ۶ بحيث معلمه تركمني و ازبكي مكتب ولسوالي خانقا مقرر بچم. دو سال بادس باوېم خم آب ولسوالي تبديل بيك. چويكاى خمياب واننگ گچين كه تره كسب قالين بافي شروع ككم. بادس چند مدتس سال ۱۳۵۰ عروسي ككم. كابل واننگ اِچم و ليسه عايشه دراني مكتبس ست منگل صنف كوچه شامل بچم. بادس دو سال ليسۀ مسلكي زنان شامل بچم. سال ۱۳۵۷ دواى منگل صنف دې فارغ بچم ، سال ۱۳۵۸ بحيث سرمعلم مكتب شاه بي بي نونگا كوچه مكتب كوچه كه اله ساى كچا كوچه شي سر معلم مقرره بچم.
امي دى بادس شـــرايط ويران آييك ، مكتب نسوان ده كېپك معلمه تبديل كابل واننگ بچم. بادس كاو مـــدت هجرت ككم ، بادس هجرت معلمه ليسه ابــوالقاسم فردوسى مقرر بچم كه تا بدم هايه دوام دېگام كه بدم رتبه اول آم. مرېن بايد بې كه راديو افغانستان پشه يى پروگرام كوچه بحيث نطاقه پشه يى جــــــبه اس ڵام كچكم. (۱۳۵۲) و سيمينار دوئ گورېچم ، كورس قابله گي هم خانجكم و تصديق استه دارم وصلح و همبستگي كوچه ڵام كچكم. دو دفعا حج بيت الله شريف واننگ پرېتـچـم و پاكستان ، ايران ، عراق ، كويټ ، عربستان و اردن هم سفر كچكم.
منبع: https://www.facebook.com/RtaPashayi